КЫҺЫЛ КЫРДАЛ ОСКУОЛАТА – ЫТЫК СИР

 

 

 

   Кыһыл Кырдал оскуолата – улуус сэрии кэминээ5и историятыгар улахан суолтаны ылар историческай миэстэ, Уус-Алдан улууһуттан сэриигэ барааччылар түмсэн, хонон-өрөөн ааспыт түмүк сирдэрэ, Ытык Сир. Сэриигэ улахан хомуурдвар 1941, 1942 сылларга буолбуттара. 1942 сыллаа5ы хомуурга 700-чэкэ киһи Ийэ дойдуларын көмүскүү бу оскуола тиэргэниттэн аттаммыттара.

 

   1941-1942 үөрэх дьылыгар оскуола базатыгар армия5а барааччылары бэлэмниир сыаллаах бүттүүн байыаннай үөрэхтээһин тэриллэн ыытыллыбыта. 6 ый устата манна чугастаа5ы нэһилиэктэртэн 300-чэкэ киһи фроңңа тиийэн хайдах сэриилэһэргэ үөрэммитэ. Кмандирынан Л.И.Докторов, политругунан С.С.Васильев этилэр. Бу үөрэхтээһин сэриигэ барбыт үгүс дьоңңо олус туһалаах буолбута.

 

Оскуола историятыттан кэрчиктэр

 

1970 сыллаахха Улуу Кыайыы 25 сылыгар туруоруллубут пааматынньык

 

1892-1918 сс. -  церковнай-приходской оскуола.

 

1919-1922 сс. –  Суотту 1 кылаастаах начаалынай училищетата.

 

1922 с. -  I ступеннаах Суотту советскай трудовой  оскуолата. Интернат аhыллар.

 

1928 с.  саҥа оскуола дьиэтин  тутуу саҕаланар.

 

1932 с.  түөрт кылаастаах оскуола саҥа дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ.

 

1936 с. биэс кылаастаах оскуола буолар.  

 

1937 с. оскуола арҕаа өттүгэр улахан салҕааhын оҥоhуллан үлэҕэ киирбитэ. Бу дьыл  алта кылаастаах оскуола буолар.

 

1938-1939 үөрэх дьылыгар  сэттэ кылаастаах оскуола буолар.

 

1941-1942  үөрэх дьылыгар оскуолаҕа армияҕа барааччылары үөрэтэр, бэлэмниир сыаллаах  бүттүүн байыаннай үөрэхтээhин киинэ тэриллибитэ.

 

1942 с. Уус-Алдан оройуонуттан сэриигэ барааччылар  оскуола тиэргэниттэн сэриигэ аттаммыттара.

 

1961-1962 үөрэх дьылыгар  аҕыс кылаастаах оскуола буолар.

 

1970-1971 үөрэх дьылыгар  тоҕус  кылаастаах оскуола буолар.

 

1971-1972 үөрэх дьылыгар  орто оскуола буолар, оскуоланы аан бастаан онус кылаас үөрэнээччилэрэ бүтэрбиттэрэ.

 

1975 с.  аҕыс кылаастаах ситэтэ суох орто оскуола буолар.

 

1987 с. С.С.Васильевка аналлаах музей-хос аhыллар.   Бу дьыл оскуолаҕа  С.С. Васильев-Борогонскай аата иҥэриллибитэ.

 

1992 с. оскуола 100 сыллаах үбүлүөйун бэлиэтиир.

 

1998 с. С.С.Васильевка аналлаах туспа музей-дьиэ үлэҕэ киирбитэ.

 

2001 с. С.С.Васильев-Борогонскай аатынан Хоноҕор орто оскуолата буолар.

 

2004 с. С.С.Васильев-Борогонскай аатынан Хоноҕор сурун орто оскуолата буолар.

 

 

 

Суотту церковнай – приходской оскуолата
(1892-1919)

 

       1891 сыллаахха ахсынньы 12 кунугэр Дьокуускай, Бүлүү епискоба Мелетий, Кыhыл Кырдалга Покров таҥара дьиэтигэр ревизияҕа кэлэ сылдьан, манна церковнай-приходской оскуоланы аhарга норуокка этии киллэрбит.

 

      1892 сыл сайыныттан олохтоох Василий Евтропиевич Охлопков аҕабыыт салайыытынан оскуола дьиэтин тутуу саҕаламмыт. Оскуола тутуутугар Сабарай нэhилиэгин баайа Николай Дьяконов 6х6 миэтэрэ кээмэйдээх ампаар дьиэтин бэлэхтээбит. Василий Охлопков аҕабыыт бу дьиэни, Кыhыл Кырдалга көһөртөрөн аҕалан, таҥара дьиэтин таhыгар туттарбыт. Бу оскуола тутуутугар Дьокуускай куорат Епархальнай училищнай Совета 400 солкуобай харчыны көрбүт, онон оскуола түргэнник тутуллан, 1892 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр аhыллыбыт. Бу даата I-кы Суотту нэhилиэгэр - Кыhыл Кырдалга бастакы үөрэх кыhата аhыллыытынан бэлиэтэнэр. Онон I-кы Суоттуга оскуола аhыллыытыгар, үөрэх-билии сайдыытыгар Николай Дьяконов уонна Василий Охлопков  аҕабыыт улахан өҥөлөөх дьон буолаллар.

 

     Нэһилиэнньэ үгүс араҥата дьадаҥы буолан, төрөппүттэр бэйэлэрин үптэригэр оҕолорун үөрэттэрэр кыахтара суоҕа, онон 20-с сылларга диэри оскуолаҕа үөрэнэр оҕо ахсаана олус аҕыйаҕа. Оҕолор үгүстэрэ дьадаҥы, доруобуйалара мөлтөх уонна оскуолаттан ыраах олорор буолан, үөрэхтэрин тохтотоллоро, онон оскуоланы аҕыйах оҕо бүтэрэрэ. 1895 сылтан уолаттары кытта кыргыттар бииргэ үөрэнэр буолбуттара. 1895-96 үөрэх дьылыгар  үөрэнэр оҕо ахсаана 10 тиийбит: Иосиф Алексеев, Иван Аржаков, Алексей Васильев, Спиридон Аржаков, Федот Алексеев, Герасим Алексеев, Наталья Охлопкова, Елена Попова, Серафим Охлопков, Василий Протопопов. Ааттаммыт оҕолортон үөрэтии куурсун бастакыларынан Иосиф Алексеев, Иван Аржаков бүтэрбиттэр. 1911 сыллаахха 6 оҕо үөрэммит: 2 нуучча, 4 саха, онтон биирэ кыыс. Отчуоттартан көстөрүнэн, 1900-1919 сылларга оскуолаҕа барыта 165 оҕо үөрэммититтэн  24 эрэ оҕо бүтэрбит.

 

     Оскуоланы төһө да аҕыйах оҕо бүтэрдэр, бастакы көлүөнэ үөрэнээччилэртэн сорохторо бутун Саха сиригэр биллэр-көстөр дьон буолбуттара.

 

 

 

Суотту начаалынай оскуолата. 22-35 сс.

 

Сана үөскээбит  сэбиэскэй былааска танара дьиэтиттэн оскуолалары араарыы буолбута. Суотту 1 кылаастаах начаалынай училищетата 1922 сыллаахха I  ступеннаах советскай трудовой оскуола диэн буолбута. Оскуола сэбиэдиссэйинэн 1924 сылга диэри Винокурова Елизавета Георгиевна үлэлээбитэ. Дьаданы ыаллар ыччаттара босхо үөрэнэр кыахтаммыттара, онон үөрэнэр оҕо ахсаана биллэ улааппыта, оскуола 38 үөрэнээччилэммитэ. Оскуолаҕа 4 сыл үөрэнэллэрэ. Интернат аhыллан үлэлээбитэ, онон ыраах дьиэлээх 5 оҕо манна олорон үөрэммитэ. Оскуолаҕа таҥара сокуонун үөрэтии тохтотуллубута. Саха тыла предмет быhыытынан киллэриллибитэ. Саҥа кэм ирдэбилигэр эппиэттиир үөрэхтээх каадырдар суохтара, онон урукку систиэмэ каадырдара учууталлыыллара.

 

     1922 сылтан саҕалаан  гражданскай сэриинэн сибээстээн республика үрдүнэн үгүс оскуола сабыллыбыта. 1923 с. олунньутугар Үөрэх наркома оскуолаларга быстах кэмнэ үөрэҕи тохтотор туһунан бирикээс таһаарбыта. Ол эрээри оҕолорун үөрэттэриэн баҕалаах төрөппүттэр оскуола бары ороскуотун бэйэлэрэ уйунан, ол ыарахан байыаннай кэмҥэ Суотту оскуолата  үөрэх дьылын сабыллыбакка ыам ыйыгар түмүктээбитэ. Сотору сэрии сэллээн, бары оскуолалар салгыы үлэлээн, үөрэтэн барбыттара.  

 

      1924-1927 сс. Нам таҥаратын дьиэтин аҕабыытын кыыһа Мария Александровна Винокурова сэбиэдиссэйдээбитэ. 1925-1926 үөрэх дьылыгар үөрэнээччи ахсаана элбээбит, 56 буолбут. Тулаайах, кыаммат ыаллар оҕолоро интернатынан хааччыллыылара 2 төгүл улааппыт. 1925-26 үөрэх дьылыгар бэрэбиэркэҕэ кэлэ сылдьыбыт инспектор А.И.Говоров оскуола сэбиэтэ үчүгэй тэрээһиннээхтик үлэлиирин, иитэр-үөрэтэр үлэ сүнньүнэн сөптөөхтүк ыытылларын бэлиэтээбит. Санитарнай-медицинскэй ирдэбил, атын оскуолалары кытта сибээс суоҕун ыйбыт. Үрдүкү группаҕа обществоведениены уонна үлэ уруогун киллэрэргэ рекомендация оҥорбут.

 

      1927 сыл күһүнүттэн   сэбиэдиссэйинэн гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылааҕа Иван Васильевич Попов ананан үлэлиир. Оччолорго оскуолаҕа I-кы уонна II-с Суотту нэһилиэгин оҕолоро үөрэнэллэрэ. Икки нэһилиэк киһитин ахсаана 1563 этэ. Үөрэнэр уонна оскуоланы бүтэрэр оҕо ахсаана элбээбит. Ол курдук 1926-1927 үөрэх дьылыгар 73 оҕо үөрэммититтэн оскуоланы 13 үөрэнээччи бүтэрбит. 1927-1928 үөрэх дьылыгар оскуолаҕа барыта 81 оҕо үөрэммит.   

 

      Бу кэмнэргэ үөрэнээччилэр бэйэлэрин дьаһаныылара үчүгэйдик тэриллэн, оскуола иитэр-үөрэтэр үлэтэ биллэ тупсубута. Группа аайыттан уопсай куоластааһынынан учком, санком, старостат, кульпрос уонна оскуола кооперативын чилиэннэрэ талыллаллара. Хас биирдии орган тустаах үлэни тэрийэн ыытара, хонтуруоллуура. Ол курдук кульпрос 2 секциялааҕа: драматическай уонна редакционнай. Кинилэр спектакллары туруораллара, бырааһынньыктары тэрийэн ыыталлара, истиэнэ хаһыатын таһаараллара. Оскуола үөрэнээччилэрэ уус-уран самодеятельноска актыыбынайдык кытталлара. Ала Соболооххо Дьодьоҕоско тахсан биэчэрдэргэ дакылаат онороллоро. Үчүгэйдик үөрэнэр оҕолорго сорудах биэрэн, араас политическай-общественнай мероприятиеларга кытыннараллара. Үөрэх тээбиринэ тиийбэт буолан, оскуола пуондатын тэрийэр сыаллаах кооператив тэриммиттэрэ. Кооперативы оскуола сэбиэдиссэйэ салайан үлэлэтэрэ. Кооператив үлэтигэр үрдүкү группа үөрэнээччилэрин 60% хабыллара. Кинилэр оҕуруот аһын үүннэрэн нэһилиэнньэҕэ атыылыыллара. Киирбит харчыларынан Дьокуускайтан кинигэ, тэтэрээт, уруучука, чэрэниилэ атыылаһан таһааран түҥэтэллэрэ. 1927-1928 сс. үөрэх дьылыгар кооператив сыллааҕы уопсай киллэрбит үбэ - 393 солкуобай 63 харчы, онтон ыраас барыыһа – 46 солкуобай 48 харчы. Ити курдук 30-с сылларга оскуолаҕа бэйэни үбүлэнии бастакы холонуулара оҥоһуллубуттара. Оскуола сэбиэдиссэйэ И.В. көҕүлээһининэн кинигэ таһын оҥорууга мастерской үлэлээбитэ. Мастерскойга үөрэнээччилэр нэдиэлэҕэ 2 чаас устата үлэлииллэрэ.

 

     Оскуолаҕа үөрэх 1923 с. тахсыбыт Наркомпрос программатынан ыытыллара. Маҥнайгы группа оҕолоро сахалыы үөрэнэллэрэ. Нууччалыы сурук иккис группаттан киирэрэ. Үрдүкү группаларга икки тылынан тэҥҥэ үөрэтэллэрэ. Гигиена, айылҕа үөрэҕэ, политграмота диэн саҥа предметтэр киирбиттэрэ. Хас биирдии  уруок 2 чаас устата буолара.

 

      Оҕо элбээбитинэн 1928 сыл ыам ыйыттан Семен Андреевич Новоприезжай (Суордаайы)  маастардааhынынан саҥа оскуоланы  тутуу саҕаланар.

 

     1932 с.  түөрт кылаастаах оскуола саҥа дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ, нэhилиэнньэ үөрэн-көтөн улахан малааhын тэрийбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр оҕо ахсаана сыллата элбээн испитэ. Кылаас таhынан үлэ олус тэрээhиннээхтик ыытыллара. Үөрэнээччилэр бырааhынньыктарга нэhилиэнньэҕэ спектакллары, кэнсиэрдэри көрдөрөллөрө. Биир дьыл оскуола оҕолоро Хаҥалас хайатыгар экскурсияҕа бара сылдьыбыттара, чох хостуур шахтаны көрбүттэрэ. Оччолорго нэhилиэнньэ ортотугар үөрэхтээх киhи олус аҕыйаҕа, уопсай маасса аахпат, суруйбат этэ. Онон оскуола оҕолоро үөрэҕэ суохтары ааҕарга, суруйарга үөрэтэллэрэ. Саас, күhүн холкуоска ыhыы үлэтигэр көмөлөhөллөрө, сир тиэрдэриитигэр, бурдук ыhыытыгар, бааhына күрүөлээhиҥҥэ үлэлииллэрэ.

 

       1930 с.  бүттүүн начаалынай үөрэхтээһин туһунан уураах тахсыбыта.   Ити кэмҥэ Суотту нэһилиэктэригэр үөрэнэр саастаах 97 оҕо баарыттан үөрэнэр оҕо ахсаана -74. I-кы Суоттуга 2,  II-с Суоттуга 21 оҕо үөрэҕинэн хабыллыбатах. 1934-1395 сс. үөрэх дьылыгар 4 кылаастаах оскуоланы бүтэрбит оҕолортон 80% салгыы үөрэммэтэх. Ол сүрүн төрүөтүнэн төрөппүттэрэ материальнай өттүнэн кыамматтара буолар. Үгүс оҕо 4 кылаас кэнниттэн төрөппүттэригэр күүс-көмө буолаары холкуоска үлэлии хаалара.

 

      Оскуола  нэһилиэнньэ ортотугар  сырдатар-маассабай үлэ киининэн буолбута. Учууталлар бэсиэдэлэри оҥороллоро, миитиннэри тэрийэллэрэ, спектакллары туруораллара, библиотеканы тэрийэн үлэлэтэллэрэ.